Karl May

Karl May is een Duitse schrijver die leefde van 1842 tot 1912. Hij is in Nederland vooral bekend om zijn reisverhalen met Winnetou en Old Shatterhand. Maar hij heeft nog veel meer geschreven (en in mijn ogen op Winnetou 1 na vaak ook interessantere verhalen).

Al op jonge leeftijd begon ik met het lezen van Karl May-boeken. Wat de reden is dat ik eraan begonnen ben, weet ik niet meer, maar dat het mij van het begin af boeide, was wel duidelijk. Ik kocht regelmatig een boek (uit de Spectrum-serie) en las die dan in één keer uit. Dat duurde meestal van drie uur in de middag tot drie uur ’s nachts. Duidelijk dus dat het mij erg boeide.

In mei 2026 ga ik eindelijk op bezoek in zijn ‘Heimat’. Mijn broer en ik bezoeken dan het Karl May Haus en het Karl May Museum. Ook zijn dan de Karl May-dagen in Radebeul, vlak bij Dresden in het oosten van Duitsland.

Op deze pagina staat meer basisinformatie over Karl May en hier vind je de berichten die ik geschreven heb over Karl May op een rijtje.

Karl May is op 25 februari 1842 geboren in Hohenstein-Ernstthal in de buurt van Dresden. In zijn beginjaren was hij blind en vertelde zijn grootmoeder veel verhalen, ongetwijfeld een inspiratiebron voor zijn eigen latere verhalen. Ongeveer vanaf zijn vijfde kon hij weer zien (wat blijkbaar te maken had met bepaalde vitamines).

Hij wilde leraar worden, maar kwam op het verkeerde pad terecht. Onterecht of niet, dat is onduidelijk, maar hij moest de gevangenis in en kon daarna geen les meer geven. In het vervolg was het een afwisseling van moeizaam leven met kleinere diefstallen en gevangenis. Tijdens zijn laatste gevangenisstraf van 4 jaar kwam hij tot inzicht. Hij begon in de gevangenis te schrijven. Zijn eerste zin zou zijn geweest: ‘Swallow, mein wackerer Mustang, spitzte die Ohren’.

Nadat hij uit de gevangenis was gekomen kon hij aan de slag als redacteur van colportageweekbladen. Niet alleen beoordeelde en bewerkte hij daar verhalen van anderen, ook ging hij eigen verhalen publiceren. En dat ging hem goed af. Hij kreeg dan ook veel ruimte van de uitgever.

Langzamerhand gingen zijn verhalen vastere vorm krijgen en uiteindelijk werden ze ook in boekvorm uitgebracht. De verhalen en ook de boeken waren een groot succes. Vanwege dat succes kreeg Karl May steeds meer vrijheid om de verhalen te schrijven die hij ook echt wilde schrijven. Na de vele lossen reisverhalen zonder een diepere inhoud werden het steeds meer verhalen met inhoud. Zo schreef hij in 1893 Winnetou I, nadat hij al eerder de nodige verhalen met Old Shatterhand en Winnetou had geschreven.

In Winnetou I, en dan vooral in de inleiding en aspecten van het verhaal, gaf hij duidelijk zijn mening over de positie van de indianen en de rol van de blanken bij het bepalen van die positie. Hij zag de indiaan als het stervende ras (in tegenstelling tot het Ottomaanse ras, dat volgens hem ‘slechts’ ziek was) en gaf daar uitdrukkelijk de blanke de schuld van. In het verhaal zijn het ook vooral blanken die een slechte rol spelen en bijvoorbeeld indianen opjutten. Hij ging ook oudere verhalen, die regelmatig nog onder pseudoniem geschreven waren, bewerken. Een aantal voegde hij ook samen, onder andere in Winnetou II en III.

Vanaf het begin van de twintigste eeuw startte de derde fase van zijn schrijversleven. Nog steeds schreef hij reisverhalen, maar nu met een heel duidelijke filosofische boodschap. Dat hij over een aantal zaken anders dacht dan de influencers van die tijd bleek wel. Die wilden dat Duitsland koloniën zou krijgen net als veel andere ‘moderne’ landen. Zij hadden hun ogen gevestigd op China en gaven onder andere feuilletons uit om hun mening te ventileren.

Daarvoor hadden ze ook Karl May benaderd en die wilde wel meewerken. Alleen, hij stuurde zijn afleveringen steeds op het laatste moment in zodat er niets meer aan gewijzigd kon worden. Na enige tijd bleek dat hij juist het tegenovergestelde betoogde, namelijk dat als er al een land door het andere gekolonialiseerd zou moeten worden dat het Duitsland zou moeten zijn dat kolonie van China zou moeten worden. De culturele geschiedenis van China was immers veel ouder dan die van Duitsland.

Dat vond men natuurlijk niet prettig en Karl May werd gedwongen een eind aan zijn verhaal te maken. Gelukkig maakte hij het zelf verder af. Helaas duurde het erg lang totdat dit verhaal net als een aantal andere uit die periode in het Nederlands vertaald werden. Bij sommige moest de Karl May Vereniging (ja, die bestaat echt; en ja, ik ben er met plezier lid van) eraan te pas komen. Maar in deel 25 van de inmiddels bekendste Nederlandse serie van Karl May, de 50 van uitgeverij Spectrum, heeft de uitgever aangegeven dat die verhalen uit z’n latere periode niet commercieel genoeg zouden zijn om in de serie op te nemen.  Gelukkig zijn er door de KMV al wat extra vertalingen uitgebracht.

Gelukkig is mijn Duits niet slecht 😉, dus ik kon ook zonder problemen de Duitse boeken lezen. Daarbij zitten wel alle boeken, ook die uit zijn laatste periode. Die vind ik minstens net zo goed als de verhalen uit zijn andere perioden. Ze kosten wel wat meer tijd dan verhalen met minder diepgang. Logisch als je meer moet nadenken bij het lezen.

In die laatste jaren kwam Karl May ook meer in het gedrang. Niet alleen gedroeg hij zich steeds meer alsof hij zelf Old Shatterhand was en al de verhalen met Old Shatterhand zelf beleefd had, ook was zijn jeugd met de criminele activiteiten bekend geworden. Zijn tegenstanders gebruikten dat tegen hem en in plaats van het te erkennen en aan te geven dat hij flink veranderd was, ging hij ze via de rechtbank te lijf. Dat werkte natuurlijk averechts.

Iemand als Bertha von Suttner keek daar gelukkig doorheen en gaf hem o.a. de ruimte om zijn vredesvisie uit te dragen op een grote bijeenkomst in Wenen. Helaas overleed hij vlak na die rede. Men zegt overigens dat ook Adolf Hitler naar hem luisterde op die bijeenkomst. Dat kan best kloppen, maar dan heeft hij én de verhalen van Karl May niet goed begrepen én niet goed geluisterd.

Na zijn overlijden werd mede door zijn tweede vrouw de Karl May Gesellschaft opgericht. Die vereniging hield en houdt de erfenis van Karl May in de gaten, promoot de wereld van Karl May en zorgt ook voor wetenschappelijk onderzoek naar Karl May en zijn omgeving. En dan zijn er nog twee Karl May musea, 1 in zijn geboorteplaats Hohenstein-Ernstthal en 1 in zijn latere woon- en sterfteplaats Radebeul. Die laatste is de bekendste.